In Schotland, één van de grootste zalmproducenten ter wereld, is kweekzalm onderwerp van verhitte discussie. Deze zalm - die ook steeds meer in Nederland verkocht wordt - zou barstensvol chemicaliën zitten en meehelpen aan de neergang van wilde zalm.

Groeispurt Schotse zalmindustrie
De Schotse zalmindustrie heeft de afgelopen decennia een enorme groeispurt doorgemaakt: van een 'magere' 500 ton in 1980 naar bijna 140.000 ton nu. Het succes van de commerciële viskweek heeft echter een keerzijde. Lozingen van uitscheiding en afval, van visvoer en van medicijnen hebben het aquatisch leven in het merendeel van de rivieren en lochs aan de westkust van Schotland aangetast of zelfs uitgeroeid. De wilde zalm is vrijwel verdwenen, giftige algengroei en kwallen verdringen ander zeeleven en schelpdiervergiftiging komt steeds vaker voor, in steeds grotere gebieden.

Er wordt nauwelijks wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het verband tussen intensieve zalmkweek en de ecologische gevolgen daarvan, omdat de Schotse overheid er vrijwel geen geld voor beschikbaar stelt. Jon Watt van de Lochaber Fisheries Trust, die de neergang van zalm en zeeforel aan de westkust bestudeert, kan zich daar kwaad over maken. In Noorwegen en Ierland onderzoekt men al ruim tien jaar het verband tussen zeeluis en de neergang van wilde zalm. Aan de westkust van Schotland is de neergang van wilde zalm al sinds 1989 goed zichtbaar is, maar de Scottish Environmental Protection Agency (SEPA) heeft pas anderhalf jaar geleden toegegeven dat het probleem bestaat.'

Tot voor kort spitste het aquatisch onderzoek zich vrijwel alleen toe op kweekzalm. Zeeluis, de aquatische variant van de koeien- of schapenteek, kost de industrie jaarlijks circa zeventig miljoen gulden aan zalmverliezen (uitgaven voor research en medicijnen niet meegerekend). Luis is een betrekkelijk onschuldige parasiet die ook op wilde zalm voorkomt en er in snelstromend rivierwater na enkele dagen bijna vanzelf weer afvalt. In de 340 kwekerijen kan dat niet. De grote aantallen zalm - in een kooi van zeventig meter zitten gemiddeld 200.000 stuks - zijn daarom een gemakkelijke prooi voor zeeluis. Als een kweekzalm de parasiet eenmaal op z'n schubben heeft, kan hij deze niet meer kwijtraken en vermindert zijn eetlust en weerstand. Daardoor groeit hij niet alleen minder snel maar ontwikkelt de vis ook allerlei ziektes waarvan sommige vóór 1998 niet eens voorkwamen (zoals de dodelijke hartziekte CMS of ISA, een virus dat de lever oplost en nu ook al gekweekte forel aantast).

Meer medicijnen
De kwekers reageerden hier niet op door de aantallen zalm in hun bassins terug te brengen, maar zetten steeds meer medicijnen in, zóveel zelfs dat het Wereld Natuur Fonds de Schotse zalmindustrie onlangs als 'junkie industrie' omschreef. De chemische cocktail loopt uiteen van een breed scala aan antibiotica, organofosfaten en neuro-insecticiden tot hormoon-ontregelaars en antifouling (tegen algengroei op de netten). Om de groei van zeeluis te weren, grijpen zalmkwekers soms wanhopig naar paardenmiddelen als ivermectine of cypermethrine, zwaar giftige neuro-insecticiden die, als ze al niet verboden zijn, slechts onder strikte voorwaarden mogen worden gebruikt.

Maar ook aan het gebruik van toegestane middelen kleven grote risico's. Neem Calicide, een neuro-insecticide van het Nederlandse Nutreco, een van de grootste zalmproducenten ter wereld. Nutreco heeft toestemming gekregen om dit middel tegen zeeluis in te zetten op ruim zestig kwekerijen van dochteronderneming Marine Harvest. De effecten van Calicide zijn echter ronduit ontluisterend. 'De werkzame stof in Calicide voorkomt de vorming van chitine, de belangrijkste component van het skelet van insecten en schaaldieren. Er zijn aanwijzingen dat het giftig is voor ruim driekwart van het dierenrijk. Het lost niet goed in water op en breekt niet biologisch af, met op dit moment onbekende dodelijke of halfdodelijke effecten op het zoöplankton (micro-organismen die aan het begin van de voedselketen staan). Bovendien scheidt zalm negentig procent van de stof weer uit. Het meest schrijnende is dat zeeluis weerstand tegen deze neuro-insecticide opbouwt, net zoals dat met enkele andere middelen gebeurd is', zo valt te lezen in een vertrouwelijk rapport van enkele marien biologen aan de SEPA.

Afval, voedselresten en uitwerpselen
Nog zorgwekkender dan het medicijngebruik blijken het afval, de voedselresten en uitwerpselen die op de bodem terechtkomen. Volgens Malcolm McGarvin, die begin dit jaar voor het Wereld Natuur Fonds het verband tussen giftige algengroei en ammonia onderzocht, loosde de zalmindustrie vorig jaar 7.500 ton afval, het equivalent van het rioolwater van de hele Schotse bevolking. Maar terwijl Schotse burgers voor lozing moeten betalen, kan de industrie haar afval onbehandeld én gratis de lochs in laten stromen. Volgens Brian Simson, commercieel directeur van Scottish Quality Salmon (SQS), vertegenwoordiger van het merendeel der kwekerijen, is er niets loos. 'Het afval bevat geen schadelijke bestanddelen. Het is geheel natuurlijk. Als we de kwekerij van tijd tot tijd stilleggen, wordt het volledig gerecycled. De zee is groot genoeg om dat afval op te lossen', meent Simson.

Alan W. Berry, een voormalige oesterkweker die inmiddels een internationale autoriteit op het gebied van schelpdiervergiftiging is, gelooft er niets van. Hij wijt de recente schelpdiervergiftiging in grote delen van de Schotse westkust aan de intensieve zalmkwekerijen in stilstaande lochs waarvan het water hooguit een keer per maand ververst wordt. 'Zalm krijgt visvoer met bijna 35 procent vet. Wat krijg je dan? Vloeibare excrementen die in een wolk uit de zalm komen. Micro-organismen nemen ammonia langzaam op en concentreren deze steeds hogerop in de voedselketen. In de zomer gaat het aanwezige micro- en fytoplankton de ammonia in biomassa omzetten en dan zien we dat algen zich razendsnel vermenigvuldigen. Vermesting van het water is slechts het topje van de ijsberg. Als de nutriëntenbalans nog verder verstoord raakt, worden sommige algen gewoon giftig', redeneert Berry.

Wilde zalm verdwijnt
Ook hengelaars zijn verbolgen. De lijnen van welgestelde vliegvissers - voor vissen op een stuk rivier moet soms wel honderd pond per dag betaald worden - zwiepen steeds minder vaak over snelstromende Schotse rivieren en brengen allang niet meer de 235 miljoen Engelse pond uit 1989 op. Sinds 1952, toen de overheid vangstgegevens begon te verzamelen, is de vangst van wilde zalm naar een historisch dieptepunt gedaald. 'De zalm verdwijnt bijna terwijl je kijkt', zegt Patrick Fothringham triest. Hij is directeur van de Salmon & Trout Association, de oudste vereniging van hengelaars in het Verenigd Koninkrijk (ruim 150.000 leden). Vingen hengelaars volgens officiële cijfers in 1998 ruim 75.000 stuks, in 1999 waren dat er nog maar 55.000. Met 64 procent is de teruggang het sterkst aan de westkust, waar het overgrote deel van de intensieve zalmkwekerijen te vinden is. Aan de oostkust is de daling maar acht procent.

Zeeluis is volgens Fothringham de sleutel tot het hele probleem. 'Daarvoor moet strikte regelgeving komen, anders is het te laat voor de wilde zalm. Op een paar rivieren zwemt nog maar een handvol wilde zalmen. Ook de locatie van sommige kwekerijen baart ons zorgen. Een stuk of vijftien liggen precies aan de monding van een rivier en verhinderen de doorgang van trekkende zalm, of dat nu komt door chemicaliën, vervuiling of door de grote aanwezigheid van zeeluis. Verbeterd management is een goede stap in de richting. Dan kan ook minder kweekzalm ontsnappen. Want ondanks alle mooie gedragsvoorschriften van de SQS blijven zalmen in steeds grotere aantallen ontsnappen, vorig jaar alleen al ruim 440.000. De kans op genetische vervuiling wordt zo steeds groter', aldus Fothringham.

Jon Watt van de Lochaber Fisheries Trust bevestigt zijn vermoedens. Als marien bioloog heeft Watt jarenlang het verband tussen zeevis en hun voer onderzocht, zowel in Schotland als in de Verenigde Staten. 'Al na enkele generaties verschilt kweekzalm sterk van zijn wilde verwant. De vis is immers geselecteerd op groei. Als jonge kweekzalm op de rivier ontsnapt, kan die wilde zalm makkelijk overvleugelen. De overlevingskans op zee voor kweekzalm is echter laag. Je krijgt twee problemen: de wilde populatie wordt in het begin van de levenscyclus getroffen door competitie - waardoor er minder wilde zalm de open zee bereikt - terwijl het resterende deel op zee minder kans op overleven heeft. Iedereen die maar iets van de evolutie der soorten weet, kan op z'n klompen aanvoelen dat het aanpassingsmechanisme van wilde zalm minder wordt. Zonder goede maatregelen bestaat het gevaar dat wilde zalm op termijn geheel verdwijnt', meent Watt.

Parlementair onderzoek
Ondertussen worden noodzakelijke veranderingen slechts tergend langzaam doorgevoerd. Tripartiete werkgroepen, bestaand uit vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, de overheid en hengelaars, beginnen voorzichtig oplossingen te zoeken. AMA's - of Area Management Agreements - zijn daar een belangrijk onderdeel van. 'Per rivier of loch moeten we afspreken met welke medicijnen en op welke manier we zeeluis het beste onder controle kunnen krijgen. In strategisch opzicht zouden kwekerijen niet langer in beschutte lochs of in de nabijheid van zalmrivieren moeten liggen. Dat komt niet alleen de wilde zalm ten goede, maar ook de kweker. Geleidelijk kunnen we die afspraken naar grotere gebieden uitbreiden om ziekten gecoördineerd te bestrijden', aldus Watt. Een groot nadeel van de AMA's is wel dat ze uitsluitend op vrijwillige basis tot stand komen.

Intussen wordt de roep om een onafhankelijk parlementair onderzoek naar intensieve zalmkweek steeds luider. Onder druk van de publieke opinie drongen zowel de parlementaire werkgroep voor transport en milieu als die voor plattelandsontwikkeling, beide adviesorganen voor het ministerie van Plattelandsontwikkeling en Milieu, daar dit voorjaar op aan. Tot nu toe is er niets van gekomen. Richard Lochhead, die voor de grootste oppositiepartij, de Scottish National Party (SNP), in beide adviesorganen zit, vindt dat tekenend. 'De regering zegt dat alles onder controle is en dat de eerder genomen maatregelen goed werken. Maar wij denken dat het tijd is om striktere normen in te voeren. De industrie is sinds 1980 explosief gegroeid. Zelfs de zalmkwekers dringen op een onafhankelijk onderzoek aan. Die willen van blaam gezuiverd worden', aldus Lochhead. Maatregelen zijn dringend gewenst, wil Schotland haar wilde zalm en kleine schelpdiervissers behouden.

Meer over fish-farms, kweek- & wilde zalm en de visserij aan de noordwestkust lees je in volgende link:
Schotse kweekzalm, roze, maar met een smerig randje...
Visserij aan de Noordwestkust...