Het kweken van zalm werd 25 jaar geleden aan de Schotse kust geïntroduceerd als alternatief voor het kwijnende boerenbedrijf. Maar inmiddels is de zalmkwekerij daar voor velen volksvijand nummer één, zorgen de zalmen voor een enorme vervuiling van de zee.

,,Wat willen ze dán?'' Nick Joy's schallende stem is tot ver over de baai te horen. ,,Dat we ze luiers aantrekken?'' Zijn Sustainable Salmon Company geeft negen jongens werk, wat veel is in deze uithoek onder Cape Wrath. Hij is trots op zijn bedrijf. Met de dierenwelzijnsorganisatie werd de ideale kleur voor kiemkooien bepaald: donkerbruin. Er wordt geen kunstlicht, geen verwarming gebruikt en de vissen hebben tweemaal zoveel zwemruimte als bij sommige Noorse bedrijven. En het zeebed krijgt na een groeicyclus van twee jaar de tijd om een jaar te herstellen. ,,En moeten we nu ook nog die poep opvangen? Kom nou, vissen schijten in zee sinds ze bestaan!''

Joy kan zich woedend maken over de toenemende kritiek na een BBC-documentaire begin dit jaar. De uitzending plaatste de 'nomade van de zee' tegenover de gekooide kweekvariant die, kunstmatig bemest en belicht, volgepompt met chemicaliën en groeimiddelen en binnenkort genetisch gemanipuleerd, eeuwig rondjes zwemt tot hij, gerafeld, gebocheld en aangevreten door de luis, klaar is voor consumptie door de mens.

De kweekzalm zou volgens wetenschappelijke bronnen gevaarlijk hoge gehaltes pcb's en dioxinen bevatten. Grote onrust over de uitzending bleef mede door de mkz-crisis uit. Behalve aan de Schotse westkust, waar de protesten alleen maar groter werden. Begin jaren zeventig kwam de zalmkwekerij daar als alternatief voor de kwijnende combinatie van het schapenhouden, een moestuin en een beetje visserij. Het werd een succes. Subsidies van de overheid en de Europese Gemeenschap ontketenden een roze revolutie tot in elk zeeloch en afgelegen eiland. Maar het tij keerde. ,,Grote ondernemingen namen de zaak over'', zegt Sheila McDonald van het milieu-instituut van de Universiteit van Inverness. ,,Economen kregen de macht, met als gevolg schaalvergroting, mechanisatie, overaanbod en kelderende prijzen.''

In dertien jaar ging de productie met een factor tien omhoog, terwijl het aantal banen verminderde met twintig procent. Negatieve berichten kregen de overhand. Kwekers werden betrapt op het bestrijden van luizenplagen met middelen die alleen voor schapen en varkens waren toegestaan. Na een infectieziekte werden in 1997 4 miljoen vissen afgemaakt. En na een algenplaag legde in 1998 de overheid de schelpdierenhandel aan de westkust stil vanwege gevaarlijke gehaltes aan neurotoxinen. Menigeen wees naar de watervervuilende zalmindustrie, ook al werd de relatie met de kweekzalm nooit bewezen.

Toen vorig jaar Johnnie Parry uit Dundonnell zijn bedrijf wilde overdoen aan Ardvar uit Lochinver, dat de capaciteit zou verdrievoudigen, stuitte hij op verzet. Zoveel dorpelingen kwamen verhaal halen, dat de politie moest ingrijpen. De Schotse Milieubeschermingsdienst, die de licentie moest verlenen, kreeg 176 protestbrieven, waarvan er één 29 wetenschappelijk beargumenteerde milieubezwaren telde. Meubelmaker Spanner, auteur van deze brief, maakt zich zorgen. ,,De kleinschaligheid gaat kapot. Als me nu iets niet bevalt, zeg ik: Johnie, wat doe je nou? Straks moet ik een manager zoeken, die het 'met het hoofdkantoor zal opnemen'.'' Dríe managers, want binnen een straal van drie kilometer overwegen nog twee kwekerijen een dependance. ,,Straks wordt hier zeven keer zoveel geproduceerd.''

De acties zijn overgeslagen naar Scoraig aan de overkant van het loch. Ook de bewoners van de landtong zijn de kantoren en fabrieken ontvlucht om in de noordelijke leegte opnieuw te beginnen, als windmolenbouwer, scheepsconstructeur of leraar.

De onvrede is breed. Het Ullapool News publiceert regelmatig ingezonden brieven. Van een pensionhouder, bang voor horizonvervuiling. Van zalmkwekerijwerkers die plaats moeten maken voor een automatisch voedersysteem. Van het duikcentrum, dat zijn onderwateruitzicht de mist in ziet gaan. En natuurlijk van de hengelaars. Bijna 50 kilometer zuidwestelijk van Dundonnell ligt het bij vissers befaamde Loch Maree-hotel. Tien jaar geleden had het 16 fulltimers in dienst, nu nog twee parttimers. Dat is symptomatisch, zegt Patrick Fothringham van de Salmon and Trout Association. ,,Een duurzame industrie is door een vergankelijke vervangen.''

In een gesprek met Don Staniford van milieu-organisatie Friends of the Earth laat Fothringham zijn onvrede blijken. Vroeger waren ze gezworen vijanden, de een opgegroeid met een hengel, de ander met teksten als 'Omdat vissen niet schreeuwen, vinden ze haakjes nog niet léuk'. Nu zijn het zowaar goede vrienden. Fothringham beperkt zich tot de risico's van de zalmkwekerijen voor de wilde vissen: zeeluis, parasieten en infectieziekten. En de massale ontsnappingen, met het gevaar van kruisingen en genetische ondermijning van de soort.

Staniford heeft gegevens over het héle zeemilieu: gebruikte middelen, gifschandalen, ontsnappingen, hongerige zeehonden die de kogel kregen omdat ze een kooi zouden hebben stukgescheurd. Zijn berekeningen van de sociale kosten voor de hengelaars, netvissers en andere natuurgebruikers zijn onvolledig. Maar de hoeveelheden visstront kent hij tot achter de komma nauwkeurig: aan nitraten het equivalent van een riolering voor 3,1 miljoen mensen, aan fosfaten zelfs van 9,4. Dat is bijna tweemaal zoveel als de 5,1 miljoen Schotten produceren, zonder dat daar een rioolwaterzuivering aan te pas komt. Zalmkwekerijen zijn als kippenbatterijen met gaten in de gierkelder en de deur. Verminderen ze dan tenminste de overbevissing? ,,Ze dragen ertoe bij'', zegt Staniford. ,,Zalmen zijn vleeseters. Voor elke kilo vissevlees eten ze er eerst drie.''

De vangst van wilde zalm en zeeforel is drastisch gedaald. Aan de noord - en noordwestkust is sinds 1987 vrijwel een constante daling te zien. 1987 was ook het jaar dat de fabriekszalm doorbrak.

De bedrijven ontkennen dat er een verband bestaat. ,,De potentie voor zalmkweek is wereldwijd veel groter dan het huidige productieniveau'', zegt Dimitri Capteyn van Nutreco, de Nederlandse veevoermultinational die in Schotland een marktaandeel heeft van bijna 30 procent. Ook in Schotland? ,,Als wordt bewezen, dat daar te veel wordt gekweekt, kijken we daarnaar. Maar tot nu toe zijn er alleen meningen.'' En hoe staat het met de terugloop van de wilde vangsten? ,,In IJsland dalen ze precies zó en daar zijn nauwelijks kwekerijen.'' Nick Joy van de Sustainable Salmon Company: ,,Hier in het noordwesten worden de laatste jaren juist méér wilde zalmen en forellen geteld.''

Bewijzen is moeilijk in zo'n diffuus medium als de zee, zegt zeebioloog Shona Marshall die voor de Fisheries Trust de noordwestelijke tellingen deed. ,,De teruggang rond IJsland kan ook komen door de stijging van de watertemperatuur en de toenemende zeewatervervuiling in het algemeen.''

Vrijwel al het onderzoek wordt mede-gefinancierd door de industrie en is vooral gericht op het verbeteren van de kweektechniek, niet op de gevolgen voor het milieu. De Schotse overheid achtte onderzoek nog niet nodig, maar daar komt mogelijk verandering in. Op 19 september vroeg het Schotse parlement na ruim twaalf jaar aandringen unaniem om een openbaar onderzoek naar de effecten. De bestaande wet wordt volgend voorjaar gewijzigd. Zij dateert uit 1974, toen de zalmindustrie nog nauwelijks bestond en is eigenlijk gemaakt voor toepassing op het land. Criteria voor de effecten op het zeemilieu ontbreken.

Nu al is zeker, dat de nieuwe wet niet aan de verwachtingen voldoet. Nutreco bijvoorbeeld ziet de toekomst vooral in meer technologie, research en toezicht, wat eigenlijk alleen goed kan gebeuren bij grote bedrijven. Scottisch Quality Salmon, de branche-organisatie, suggereert kleine en minder intensieve bedrijven. Marketingdeskundige James Young van de universiteit van Stirling is het daarmee eens op puur economische grond. ,,Zalm kweken is in Schotland relatief duur. Wil de industrie hier overleven, dan moet ze het accent verleggen naar kwaliteit. Dat betekent: minder, extensiever en niet alleen gericht op zalm.''

,,Maar mét luiers'', zegt Don Stanniford. ,,Of nog liever in gesloten kooien. Want de lakens waarmee is geëxperimenteerd, laten negentig procent van de uitwerpselen door.''

Meer over fish-farms, zalm en de visserij aan de noordwestkust lees je in volgende links:
Visserij aan de Noordwestkust...
Kweekzalm bedreigt de wilde zalm...