Sula Bassana
Eens per jaar vaart een groepje bewoners van het noordwestelijk van Schotland gelegen Hebrideneiland Lewis naar Sula Sgeir, een onherbergzame, kale rots, nog geen kilometer in doorsnee, in de Atlantische Oceaan. Sula Sgeir is Keltisch voor ‘Jan-van-Genten-eiland’. Keltisch staat blijkbaar niet ver van het Latijn, want de Latijnse naam van de Jan-van-Gent is Sula Bassana. Sula Sgeir heeft een van de grootste populaties van Noord-Atlantische Jan-van-Genten. Eenmaal tot wasdom gekomen, beschikt deze zeevogel over een imposante vleugelwijdte van 1,80 meter. Het is de grootste zeevogel in West Europa, De Jan-van-Gent is zeer goed aangepast aan het barre bestaan op de oceaan. Van hoogten tot driehonderd meter kan de vogel zich feilloos op zijn prooi storten, doorgaans zandspiering die op de vlucht Is voor scholen vraatzuchtige makreel. Hun schedel is bestand tegen de enorme klap waarmee ze tijdens de jacht op voedsel het wateroppervlak raken. De kuikens van de Jan-van-Genten zijn groter dan hun ouders en kunnen vanwege hun gewicht niet vliegen. Als de tijd daar is, laten ze zich in zee vallen en trekken over de oceaan. Zwemmend verliezen ze hun vetreserve en zijn na enige tijd in staat om te vliegen.

Uitverkorenen
Tien mannen van Lewis, zorgvuldig door de gemeenschap uitgekozen, vervullen elke zomer een opmerkelijke missie. Op Sula Sgeir vangt het gezelschap tweeduizend jonge Jan-van-Genten. Elk jaar zijn tweeduizend vette jongen ten dode opgeschreven. De reis van de trawler van Lewis duurt zes uur naar het eiland dat één beschutte baai bezit, Geodha à Phuill Bhàin, waarin een schip veilig voor de meedogenloze zuidwestenwinden kan worden afgemeerd. De enige menselijke constructies op het eiland zijn de resten van een middeleeuwse kloostercel en een automatisch werkend vuurtorentje.

Over de jacht op vogels berichtte Hugh Munro al in 1540, waarbij hij aantekende dat die al twee eeuwen op Sula Sgeir plaatsvonden. De bewoners van de eilanden uit de buurt richten in de vorige eeuw regelmatig enorme slachtingen aan onder de gevleugelde populatie. Een buit van twintigduizend Jan-van-Genten per jaar was vrij normaal, tot diverse wetten paal en perk stelden aan de jacht. Maar nog altijd eten de bewoners van Lewis elk jaar tweeduizend jonge Jan-van-Genten: gemiddeld één per hoofd van de bevolking. De nieuwe, strenge vogelbeschermingswet uit 1954 maakt voor hen een uitzondering

Klomp steen
De expeditie is zwaar op de ongenaakbare en verraderlijke klomp steen, tegen de slijmerige voet waarvan de golven van de oceaan met onafgebroken geweld stukslaan. Om vier uur 's ochtends vaart de eerste sloep van de trawler naar de aanlandingsplaats, met aan boord voorraden, waaronder vaten drinkwater en zakken turf. Het pendelen gaat uren door, waarna de kleinere verpakkingen van hand tot hand via een levend ketting zestig meter steil naar boven worden gezeuld. In een wagentje volgt via een provisorisch goot de rest. De goederen worden tegen de overvloedige slagregens afgedekt met plastic, dat wordt met stukken steen wordt verzwaard tegen de hevige rukwinden.

De mannen slapen in bothies, onderkomens die al twee eeuwen de elementen hebben weten te weerstaan: drie stenen bouwseltjes in de vorm van een bijenkorf, ongeveer even groot als een traditionele eskimohut. Turfvuurtjes zorgen voor wat warmte.

De jacht
Na het ontbijt begint de jacht, in een stortbui. Achter elkaar klimmen de mannen naar een hooggelegen, maar dichtbevolkte kolonie. Zodra ze met hun stokken, zakken en messen de honderden met modder versterkte nesten naderen, beginnen de ouders in paniek boven hen rond te cirkelen. De ammoniakstank van de vogelmest is bijna niet te harden.

De 'fabriek'
De zakken met de onthoofde vogels worden in zakken naar omlaag getransporteerd, naar de plek waar ze geplukt en gezouten zullen worden: ‘de fabriek’. Dekzeilen beschermen de buit tegen de hongerige Mantelmeeuwen die het hebben voorzien op de harten van de jonge Jan-van-Genten, voor hen een delicatesse.

De vogels moeten droog zijn willen de jagers ze goed kunnen plukken. Te natte dieren worden op de rotsen in de wind te drogen gelegd. Iemand met ervaring doet over het plukken een minuut of drie. Dan volgt een bloedenger ritueel: resterende pennen worden eraf geschroeid en de vleugels doorgesneden, waarna de vogels in tweeën worden gehakt.

De laatste fase bestaat uit het zouten van de Jan-van-Genten. Daartoe worden ze op een enorme, cirkelvormige stapel gelegd: de vorm van de broch een Keltisch machtssymbool. Zodra de tweeduizend jonge vogels op die eeuwenoude manier zijn geconserveerd, kan het laden van de trawler beginnen. Op Lewis wordt niet alleen reikhalzend uitgezien naar de behouden terugkeer van de tien uitverkorene, maar wordt even verlekkerd gewacht op de traktaties in de ruimen.

Toekomst jacht onduidelijk
Deze traditionele jacht op Jan-van-Genten was toegestaan tot 2000. Momenteel (zomer 2001) vindt er een discussie plaats of deze wettelijke uitzondering op het jagen van Jan-van-Genten doorgang kan vinden. De groei van de populatie van Jan-van-Genten op Sula Sgeir blijft namelijk fors achter bij de totale populatie Jan-van-Genten.